Zostałeś zalogowany. Za X sek. strona zostanie przeładowana.
×zamknij
Korzystaj z serwisu jako: Dzięki temu otrzymasz treści dopasowane do Twoich potrzeb.
Zobacz również:
< powrót

Czym są fraszki?

rodzaj: program szkolny
poziom: przedszkole, szkoła podstawowa

Autorka fraszek na fortepian wprowadza w te angażujące ćwiczenia do gry dla początkujących

I. Wstęp

Fraszka jako gatunek literacki kojarzona jest zazwyczaj z czarnoleskimi arcydziełami Jana Kochanowskiego. Muzyczne fraszki nie mają z nimi wiele wspólnego. No, może jedynie moralizatorski charakter tekstów, typu: „możesz innym dać, to że umiesz grać” (Fa-fa-fa), „bez trenowania... nie ma grania” – (D-e-c) itd. Jednak z uwagi na zamierzone kodowanie nazw nut oraz zachęcanie do zabaw dźwiękami, rytmem, głosem, fraszki formalnie bliższe są renesansowym i barokowym grom muzycznym[1], dlatego zaliczam je do dydaktycznych gier muzycznych.

Jako materiał przeznaczony do nauki gry i poznawania klawiatury, fraszki są prostymi wykonawczo utworami na dwie ręce. Można je również śpiewać, a także – po bezbłędnym opanowaniu, nie wcześniej! – wykorzystywać w zabawach na klawiaturze i improwizacjach własnych ucznia[2]. Na przykład do puzzlowego układania z nich melodii przerobionych „po swojemu” i odgrywania „jak kto chce”[3]: ze zmianami rejestru, od różnych dźwięków oraz w rozmaitych przekształceniach, o których niżej.

II. Teksty 

Teksty pełnią we fraszkach szczególną funkcję:

  • ułatwiają naukę i zapamiętanie;
  • pomagają opanować rytm;
  • podpowiadają położenie dźwięków na klawiaturze i uczą ich literowych nazw, np.:

– przy słowach „popatrz w bok” ręce kierują się na boki w obie strony, „jakby się rozglądały”’;
– tekst „dół-góra-środek-góra", podobnie jak„ dół-bok-tył-przód” wskazuje, czy grać wyżej, czy niżej, czy z boku, czy też na środku centralnej oktawy, jak we fraszce Dół-góra;
– „d-e-d-e-d-e-c, jeśli chcesz nauczę cię” stanowi podpowiedź, na których dźwiękach zagrać dwie początkowe frazy fraszki D-e-c itd.

 III. Puzzle muzyczne

To propozycje „wędrówek po Muzycznej Rzece” (patrz niżej) oraz do improwizacji na początkowym etapie nauki gry na fortepianie (klawiszach). W improwizacjach fortepianowych nastawionych na poznawanie muzyki bardzo ważne jest opanowanie środków technicznych umożliwiających „myślenie klawiaturą”, czyli rozumienie porządku dźwięków i orientację w ich układzie. Czy i jak uporządkowane są czarne klawisze (2 3) oraz przerwy pomiędzy nimi (na początku i na końcu każdej pary i trójki „czarnych”)? Jakie ma to konsekwencje dla wykonywania muzyki?

Ogólnie, w dużym uproszczeniu, klawiaturowe zabawy muzyczne sprowadzić można do samodzielnego poszukiwania ciekawych i zarazem „sensownych”[4] muzycznie brzmień i następstw dźwięków (motywów melodyczno-rytmicznych) oraz tworzenia z nich własnych przebiegów. Nie całkiem dowolnie, lecz początkowo na wzór „puzzli” i układów występujących we fraszkach, a następnie według podpatrzonych w innych utworach[5]... Istotą takiego podejścia jest samodzielne odkrywanie muzycznych prawideł przez ucznia. Rola nauczyciela sprowadza się zaś do umiejętnego podsuwania i porządkowania wspólnie z uczniem dźwiękowych doświadczeń i sposobów ich wykorzystywania w samodzielnych wędrówkach po klawiaturze. Szczególnie ważne są pierwsze spotkania przy instrumencie.

IV. Muzyczna rzeka 

W przypadku małych dzieci, zwłaszcza tych, które nigdy przedtem nie miały kontaktu z fortepianem, proponuję opowieść o muzycznej rzece: „W Muzycznej Krainie jest wiele ciekawych miejsc. Jedno z nich, Muzyczną Rzekę, przypadkiem odkryły dwa krasnale. Wydała im się tak interesująca, że postanowiły natychmiast do niej wskoczyć. A jak już wskoczyły, ogromnie im się spodobało i nie miały zamiaru z niej wyjść. Zapragnęły przejść ją wzdłuż i wszerz. Wędrówkę zaczął Krasnal I, najpierw w górę rzeki: idzie, idzie – odpoczywa – posuwa się aż do końca klawiatury. Po nim tak samo przeprawia się Krasnal II: idzie, idzie – odpoczywa… Analogicznie wracają, tyle że wędrują teraz z góry rzeki, w dół." Uwaga! Podczas zabawy i uczeń, i nauczyciel, nie siedzą przy instrumencie lecz grają na stojąco przechodząc wzdłuż klawiatury „razem z krasnalami”.

 

Wskazówka: Wędrówce krasnali towarzyszy akompaniament improwizowany przez nauczyciela w rytmie dostosowanym do możliwości wykonawczych dziecka, oparty na połączeniu akordów Cis7-Fis. Przemarsz po rzece przez kamienie staje się w ten sposób interesującym muzycznie przebiegiem.  

V. Technika palcowa

Dzięki klawiaturowym zabawom i improwizacjom łatwo nakłonić ucznia do grania ćwiczeń doskonalących technikę palcową i przeprowadzić ćwiczenia odprężające, czyli dopasować przebieg lekcji do możliwości percepcyjnych i wykonawczych ucznia. Nauka przebiega w swobodnej atmosferze, co skłania do tego, żeby grać chętnie i polubić granie; jak wiadomo, nie jest to wcale łatwe do uzyskania przy zastosowaniu tradycyjnych metod. 

VI. Proste środki kontrapunktyczne

Zabawy z „puzzlami” nawiązują do technik kontrapunktycznych i obejmują różne rodzaje porządkowania muzycznej przestrzeni.

a) Schodki

Wchodzenie i schodzenie w górę i w dół to konstruowanie przebiegów opartych na diatonicznych transpozycjach po białych klawiszach, rzadziej „pentatonicznie" – po czarnych. Przykłady fraszek:

Berek

Dorotka na schodkach

Raz w aptece

Fa-fa-fa (refren)

b) Lustro

Odbicie lustrzane to odwzorowanie symetryczne, ale odwrócone. Na klawiaturze granie lustrzane powoduje odwrócenie motywu, tak jak w lustrze stronie prawej odpowiada lewa i odwrotnie. W praktyce melodyczne odbicie lustrzane pozwala uzyskać proste do wykonania oburącz przebiegi rozbieżne o analogicznym układzie palcowania, np. we fraszce Popatrz w bok prawa e1-e1-f1, lewa c1-c1-h (położone idealnie symetrycznie w stosunku do dźwięku d1 i dwóch „czarnych”). Dobrze jest zaprezentować dzieciom tę zasadę poglądowo, z użyciem prawdziwego lustra[6]. Przykłady fraszek „lustrzanych”:

Popatrz w bok
Czarne rigaudon
Do-do-si-la

c) Papugi

Zasadą tej dobrze znanej dzieciom zabawy jest powtarzanie (naśladowanie, echo, „przedrzeźnianie”). Na klawiaturze powtórzenie melodii drugą ręką, a także gra równoległa oburącz wymuszają zastosowanie odwrotnego palcowania, co jest znacznie trudniejszą sztuką, niż granie „jak w lustrze”. Nawet dla dzieci 6-letnich jest to zadanie trudne. Zlecając je małemu dziecku (poczynając od grania gamy oburącz), warto pamiętać, że „papugowanie” w muzyce to niebanalne zjawisko.

Jest to tzw. imitacja, która wśród technik kompozytorskich od pokoleń uchodzi za jeden z najwyższych stopni wtajemniczenia muzycznego i technicznego. Nie bez powodu w większości podręczników do nauki gry na fortepianie grę równoległą obu rąk wprowadza stopniowo, najpierw jako granie każdą ręką osobno, a dopiero po jakimś czasie – równocześnie[7]. Fraszki w formie „powtarzanek”:

D-e-c
Fa-fa-fa

d) Spóźniona papuga (wariant)

Szczególną formą „papugowania” jest kanon. Dobrym sposobem na wyjaśnienie zasady kanonu jest zabawa w „papugowanie z opóźnieniem”. Śpiewanie albo samodzielne granie w kanonie jest zadaniem niełatwym dla 5- czy 6-latka (a i nawet dla starszych uczniów), dlatego jednym z niewielu kanonów, które można włączyć do repertuaru dzieci we wczesnym wieku, jest popularna na całym świecie melodia francuska Panie Janie[8] (Uwaga! też zbudowana jak „powtarzanka”). Można również bawić się w Spóźnioną papugę samym rytmem na pojedynczych dźwiękach lub wybranych „puzzlach”. Efekty muzyczne takich improwizacji są często zaskakująco ciekawe[9]!

e) Rak

Zasadą konstrukcyjną w przebiegach opartych na motywach w raku jest przetwarzanie wspak, czyli „tak jak porusza się rak” – od tyłu. Przykładowo „wlazł ko-tek” wspak to: „tek-ko wlazł”, co w motywie początkowym popularnego „wlazłkotka” z dźwięków g-e-e daje w raku odwrócony pochód e-e-g. Zabawy „w raku” na początkowym etapie nauki gry najlepiej sprawdzają się, gdy obejmują krótkie, nie więcej niż pięciodźwiękowe motywy i mogą przebiegać w formie czystej spekulacji – tzn. jako zagadki. Jedną z nich prezentuję poniżej.

Nauczyciel gra (lub śpiewa motyw) początkowy piosenki, akompaniując sobie na fortepianie, a dziecko (dzieci) „na żywo”, czyli od razu powtarza(ją) wspak, jak rak – głosem lub grając na instrumencie. W poniższym przykładzie symetryczna wypowiedź 8-taktowa oparta jest na motywie g-e-e (początkowy motyw z piosenki Wlazł kotek) i jego przetworzenia w raku (N – nauczyciel, D – dziecko, g-e-e – następstwo dźwięków) oraz na następstwie trzech kolejnych stopni w górę i w dół (wspak):

N: g-e-e D: e-e-g

N: f-d-d D: d-d-f

N: a-f-f D: f-f-a

N: g-e-e D: e e-g

N: a-g-f D: f-g-a

N: g-e-e D: e-e-g

N: d-e-f D: f-e-d

N: c-d-e D: e-d-c

Przebieg rytmiczny może być taki jak w piosence Wlazł kotek lub może zaproponować go dziecko.

VII. Zalety muzykowania z fraszkami i puzzlami

Wymienione powyżej rodzaje muzycznego kształtowania mają pozytywny wpływ na rozwój licznych dyspozycji muzycznych i pozamuzycznych zarówno u dzieci wykazujących muzyczne uzdolnienia, jak i u dzieci uzdolnień tego typu nie przejawiających. Ich celem jest rozbudzenie i ukierunkowanie kreatywności ucznia poprzez angażowanie go nie tylko do zadań odtwórczych, lecz także do tych twórczych, opartych na różnych technikach oraz przy wykorzystaniu różnych aktywności: instrumentalnej, słuchowej, intelektualnej, wokalnej, a także ruchowej[10].

Wspomagają one rozwój cennych dyspozycji ogólnych, jak koncentracja, spostrzegawczość, wyobraźnia, podzielność uwagi, zdolności matematyczne (liczenie i przeprowadzanie w pamięci wielozadaniowych operacji wymagających skupienia i cierpliwości i wytrwałości). Wszystko to jest korzystne nie tylko dla dziecka wkraczającego w fazę obowiązku szkolnego.

Nawet u dzieci 5-letnich i młodszych fraszki przynoszą zadziwiające efekty. Pokazują, że gra może być łatwa do opanowania. W nauce starszych dzieci i osób, które zapragnęły grać, a wcześniej nie miały ku temu okazji, pozwalają szybko poznać podstawy, łagodnie wejść w żmudny proces czytania nut i doskonalenia techniki palcowej. Dzięki temu, że wykonuje się je od pierwszej lekcji z akompaniamentem nauczyciela lub – nieco później – z towarzyszeniem instrumentacji odtwarzanej z nagrania, gwarantują od początku poczucie uczestniczenia w wykonaniu „prawdziwej” muzyki.

VIII. Podsumowanie

Zabawy z puzzlami są lubiane i chętnie podejmowane, choć chodzi w nich nie tylko o zabawę. Pozwalają stopniowo wnikać w strukturę muzyki i samodzielnie odkrywać muzyczne tajemnice, co jest warunkiem dojrzałej percepcji zarówno w odniesieniu do muzyki tworzonej w przeszłości, jak i obecnie – tak dla przyszłego muzyka, jak i słuchacza.

Praca z fraszkami ma jeszcze jedną zaletę: dostarcza nauczycielom i rodzicom informacji na temat muzykalności dziecka. Pozwala stosunkowo wcześnie i dobrze ocenić dyspozycje muzyczne, w tym słuch, poczucie rytmu, wrażliwość, a nawet stopień zainteresowania nauką gry i typ muzykalności, ułatwiając w ten sposób wybór dalszej drogi muzycznego kształcenia. W kierunku muzyki klasycznej czy popularnej? Na fortepianie czy na innym instrumencie? A może wcale? Wykluczone! Kto zacznie od fraszek, ten na sto procent chce muzykować dalej!

IX. Pakiety do pobrania

Wszystkie fraszki muzyczne zostały opracowane „kompleksowo”, w formie pakietu do pobrania, który zawiera:

  • wskazówki dla nauczyciela (N POCZYTAJ);
  • poglądowe „grafy klawiszowe” dla ucznia do metody beznutowej (U POGRAJ);
  • zapis nutowy na fortepian – partie ucznia i nauczyciela (N POGRAJ);
  • nagranie instrumentalne mp3 w wersji z wokalem i bez (N POSŁUCHAJ i U POSŁUCHAJ);
  • tekst do śpiewania dla ucznia (U POŚPIEWAJ)
 
Ewa Jakubowska

 

Ewa Jakubowska - z wykształcenia muzykolog, absolwentka podyplomowego Studium Pedagogiki AM (Teoria Muzyki), pedagog muzyki wielu specjalności. Wiceprezes Stowarzyszenia Pedagogów i Miłośników Rytmiki SPIMR (od 2006).Pracowała jako animator imprez muzycznych, dziennikarz, pedagog muzyki i wykładowca w kraju i za granicą (Niemcy, Szwajcarii, Holandia, Korea Południowa). Prowadziła kursy dla nauczycieli (m.in dla CEA, CENSA, SPIMR, EGUROLA STUDIO, KLANZA, WOAK, SAMICK MUSIC SCHOOL CO SEUL, MUSIKSEMINARHUSAR Luzern, HAGESCHOOL Haarlem). Jest autorem ponad 200 piosenek i zabaw muzycznych publikowanych w wielu podręcznikach, zbiorach, na płytach CD (Edukacja Polska, MacEdukacja, AMM, Żak, Yuka, PWN, WSiP, Edukacja Polska, MAW, Aida, Omnia i in.). Ostatnio cztery piosenki autorki opublikowane zostały wraz z inspiracjami do zabaw muzycznych jako materiały do publikacji MEN NASZ ELEMENTARZ dla klasy I, http://naszelementarz.men.gov.pl/piosenki-dla-klasy-1.

 



[1] Przykłady i cytaty gier muzycznych są szeroko omówione w literaturze muzykologicznej. Z upodobaniem uprawiali je wytrawni kompozytorzy nie tylko w epoce baroku, słynącej z łamigłówek i szarad muzycznych (np. Pergolesi, Il Maestro di Musica, 1752), ale i w nowszych czasach (np. A. Schönberg, Drei Satiren op. 28, 1925-1926). Michał Bristiger nazywa je poetycko „muzyką o muzyce” i wspomina o nich m.in. w swojej pracy Związki muzyki ze słowem (PWM, Biblioteka Res Facta, 1986).

[2] Chodzi o zabawy związane z poznawaniem klawiatury: układu białych i czarnych klawiszy, położenia dźwięków, a także poznawaniem nazw nut, solmizacji, prostych wartości rytmicznych itp. Z uwagi na prostą budowę i przejrzystą konstrukcję, mogą być punktem wyjścia do poznania budowy okresowej i innych nieskomplikowanych form muzycznych typu AB, zwrotkowej, refrenowej, ABA, itp.

[3] Można je wykonywać nie tylko solo, ale również w grupie, z towarzyszeniem różnych instrumentów i/lub w formie zabawy tanecznej.

[4] „sensowny” – tu w znaczeniu nieprzypadkowy, tzn. zrealizowany wg określonego zamysłu, gdyż z wielu względów całkowita dowolność nie ma zastosowania na tym etapie nauki.

[5] W końcu sam wielki Jan Sebastian uważał podpatrywanie i naśladowanie utworów mistrzów za najlepszy sposób zgłębienia muzycznej wiedzy; wędrował w tym celu na piechotę całe Niemcy wzdłuż i wszerz...

[6] Prawdziwe lustro przyłożone pionowo do klawiatury w miejscach przebiegu jednej z osi symetrii (lub as) pomoże pokazać, jak działa odbicie lustrzane na klawiaturze, a próby grania z lustrem „do lustra” stwarzają wiele okazji do wesołych zabaw...

[7] Za to powtarzanki, jako piosenki złożone z powtarzanych fraz, pozwalają śpiewać ad hoc, nawet jeśli nie zna się słów, i są najprostszą formą rozśpiewania dzieci, o czym wiedza w różnych krajach jest stara jak świat...

[8] Naukę melodii Panie Janie można rozpocząć tak jak naukę powtarzanki, od wykonania na zmianę: nauczyciel – dziecko; dla wyjaśnienia zasady kanonu najpierw w formie recytacji, potem na instrumencie. Po opanowaniu melodii można przejść do gry w kanonie wspólnie z nauczycielem i na koniec – samodzielnie, obiema rękami.

[9] Jak dowodzi wielu specjalistów, podejmowanie działań o charakterze imitacyjnym i muzykowanie w kanonie (indywidualnie lub grupowo) rozwija nie tylko muzyczne uzdolnienia, ale i ogólne kompetencje, w tym tzw. ZMYSŁ MATEMATYCZNY.

[10] Np. w Przeprawie przez muzyczną rzekę dziecko nie siedzi przy instrumencie, tylko wędruje wzdłuż „rzeki” tam i z powrotem, badając różne jej rejony, a z kolei fraszkę Fa-fa-fa poznaje, skacząc po całej sali i powtarzajac słowa piosenki.

drukuj pdf

zobacz również:

Popatrz w bok | Fraszki na fortepian | 1/4 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Lustrzany układ klawiszy umożliwia prawdziwą muzyczną zabawę w chowanego

Dół-góra | Fraszki na fortepian | 2/4 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Aby odnaleźć na klawiaturze białe półtony trzeba się udać na wyprawę po muzycznej rzece

D-e-c | Fraszki na fortepian | 3/4 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Prostą rymowanko-powtarzankę można też realizować w formie zabawy w papugę

Fa-fa-fa | Fraszki na fortepian | 4/4 +dodaj do schowka
Nauka
Ćwiczenia i zabawy

Żart muzyczny w formie powtarzanki można grać na prawie każdym instrumencie